ՀՀ-ում 2018 թվականի իրադարձություններից հետո քաղաքացիական հասարակությունը լայնորեն քննարկում էր համընդհանուր վեթինգի անցկացման հնարավորությունը՝ ներառյալ դատախազական, քննչական մարմինների և ոստիկանությանը։ Սակայն այդ ուղղությամբ որոշում չկայացավ։
Արաքս Մելքոնյանը՝ «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ-ի նախագահը, «Արդարադատության ուղիներ. Դատական բարեփոխումների տարածաշրջանային երկխոսություն․ Հայաստան, Վրաստան, Մոլդովա» համաժողովի բացման ժամանակ նշեց, որ համաժողովի ընթացքում կուսումնասիրվի նաև վեթինգի իրականացման Մոլդովայի փորձը։
Համաժողովն իրականացվում է Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ Արևելյան գործընկերության քաղաքացիական հասարակության ֆորումի ենթադրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում՝ «Իրավական ռեսուրսային կենտրոն» (Մոլդովա) հասարակական կազմակերպության հետ համագործակցությամբ։
Հանդիպման ընթացքում քննարկվեցին Մոլդովայում, Վրաստանում և Հայաստանում դատաիրավական բարեփոխումների ընթացքն ու արդյունքները, ինչպես նաև ոլորտում առկա մարտահրավերները և բարեփոխումների հնարավոր ուղղությունները։
«Հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքների մասին» օրենքի պահանջներին համապատասխան՝ ներկայացնում եմ հիմնական տեղեկատվությունը՝ առանց լրատվական միջոցի անվանման։
Մոլդովայի փորձը և դրա դասերը
Մոլդովայի իրավական ռեսուրսների կենտրոնի գործադիր տնօրեն Իլիե Քիրտոականը նշեց, որ Մոլդովայում դատաիրավական բարեփոխումները հասարակության կողմից ընկալվում են որպես ամենակարևոր ուղղություններից մեկը։ Ըստ վերջին հարցախույզի՝ կոռուպցիայի դեմ պայքարը մոլդովացիների առաջին հինգ գերակայությունների շարքում է։
Նա նաև ընդգծեց, որ վեթինգի գործընթացը Մոլդովայում սերտորեն կապված է ԵՄ անդամակցության հետ։ Ըստ փորձագետի՝ վեթինգն իրականացվում է նախավեթինգի և լիաթոք վեթինգի փուլերով։ Նախավեթինգի գործընթացը մեծապես վերաբերում է Բարձր դատական խորհրդի (ԲԴԽ) պաշտոնյաներին և դատախազական գերագույն հանձնաժողովի թեկնածուներին։
Իլիե Քիրտոականի խոսքով՝ վեթինգի գործընթացը բացահայտել է մի շարք երևույթներ, որոնք ցույց են տվել համակարգային խնդիրներ։ Դատավորների կողմից օգտագործվում էին ընտանիքի անդամների անունով գրանցված շքեղ մեքենաներ, բացահայտվել են եկամտի և կենսամակարդակի անհամապատասխանություններ, դատավորներն ու դատախազները զբաղվում էին խաղամոլությամբ, իսկ որոշ դատավորներ և դատախազներ միասին էին հանգստի գնացել։
Ըստ ներդրված վեթինգի մեխանիզմի, որն օգտագործում է Ալբանիայի փորձը, վեթինգի ենթարկվող անձը 20 օր ունի որոշելու՝ անցնի՞ վեթինգ, թե՞ պաշտոնաթող լինի։ Ըստ վիճակագրության՝ նրանց 34 տոկոսը դուրս է եկել համակարգից՝ հրաժարվելով պաշտոնից մինչև վեթինգի անցկացումը։
Փորձագետը նաև նշեց, որ վեթինգը բացահայտել է մարդկային ռեսուրսների ճգնաժամի խնդիրը։ Մոլդովայի դատական համակարգում առկա է 140 թափուր տեղ, ինչը կազմում է 400 տեղավորված դատավորների 35 տոկոսը։
